Bất cứ quan hệ vật chất nào có thể ảnh hưởng đến cách bạn nhìn sản phẩm đều cần công khai: hàng được tặng, tiền trả cho bài, hoa hồng khi người đọc mua qua liên kết của bạn, giảm giá riêng, chuyến đi do hãng mời, hay người quen làm ở hãng. Công khai ở đầu bài, bằng câu chữ thường ai cũng hiểu, không giấu trong một dòng thẻ ở cuối.
Nhận hàng tặng hay nhận tài trợ không làm bài review mất giá trị; giấu chúng mới làm vậy. Bài này liệt kê các loại quan hệ cần công khai, câu mẫu để công khai rõ ràng, những điều khoản cần đọc trước khi nhận tài trợ, và khung pháp lý ở mức nguyên tắc. Quy định cụ thể về quảng cáo trên mạng đang được cập nhật, nên bạn kiểm văn bản hiện hành trước khi nhận hợp đồng lớn.
Vì sao công khai là phần cốt lõi của bài review
Người đọc dùng bài review để thay cho việc tự dùng thử. Họ chỉ làm được điều đó nếu biết người viết đứng ở đâu. Một lời khen của người tự bỏ tiền mua và một lời khen của người được trả tiền để viết có thể cùng câu chữ, nhưng nặng nhẹ khác nhau. Giấu thông tin đó là lấy đi của người đọc một dữ kiện họ cần để cân nhắc.
Công khai cũng bảo vệ chính bạn. Khi người đọc biết bài được tài trợ mà vẫn thấy điểm trừ thật, họ tin bạn hơn. Ngược lại, khi bị phát hiện giấu tài trợ, điều mất đi không chỉ là uy tín của một bài mà của cả những bài trước đó. Người đọc sẽ đọc lại mọi bài cũ với con mắt nghi ngờ.
Ở góc pháp lý, nhiều nước coi việc giới thiệu sản phẩm có nhận lợi ích mà không nói rõ là một dạng quảng cáo che giấu. Tại Hoa Kỳ, Uỷ ban Thương mại Liên bang có bộ hướng dẫn riêng về lời giới thiệu và chứng thực sản phẩm. Ở Việt Nam, pháp luật về quảng cáo và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng đều đặt yêu cầu về tính trung thực, không gây nhầm lẫn; phần dưới bàn ở mức nguyên tắc.
Những quan hệ cần công khai
Bảng dưới gồm các tình huống người viết review hay gặp. Nguyên tắc chung: nếu bạn ngần ngại khi nghĩ đến việc người đọc biết chuyện này, thì đó là chuyện cần công khai.
| Quan hệ | Ví dụ giả định | Cần công khai không |
|---|---|---|
| Hàng được tặng | Hãng gửi một nồi chiên không khí, không đòi trả lại | Có, kể cả khi không có yêu cầu gì về nội dung |
| Hàng cho mượn | Mượn máy ảnh hai tuần rồi gửi trả | Có, ghi rõ là mượn và đã trả |
| Tiền trả cho bài | Nhận tiền để viết hoặc quay video về sản phẩm | Có, và đây là nội dung quảng cáo, gọi đúng tên |
| Hoa hồng liên kết | Người đọc mua qua đường liên kết của bạn thì bạn được hoa hồng | Có, ở gần chỗ đặt liên kết và ở đầu bài |
| Giảm giá riêng | Được bán giá thấp hơn hẳn giá công khai | Có |
| Chuyến đi, sự kiện | Được mời dự ra mắt sản phẩm, chi phí do hãng trả | Có |
| Quan hệ cá nhân | Người thân làm ở hãng, bạn từng làm cho đối thủ | Nên có |
Với hoa hồng liên kết, nhiều người viết nghĩ mình tự mua nên không cần nói. Nhưng bạn vẫn hưởng lợi khi người đọc quyết định mua, nên người đọc có quyền biết.
Công khai ở đâu và viết thế nào
Đặt ở đầu. Câu công khai nằm trước phần đánh giá, hoặc ngay cạnh kết luận ngắn ở đầu bài. Người đọc lướt chỉ đọc vài dòng đầu; công khai ở cuối là công khai cho người ít cần biết nhất.
Dùng chữ thường ai cũng hiểu. Viết "bài này được hãng trả tiền" hay "sản phẩm do hãng gửi tặng", không chỉ dùng những từ viết tắt hay từ tiếng Anh mà nhiều người đọc không quen.
Tách khỏi chuỗi thẻ. Một từ khoá chìm giữa mười lăm thẻ ở cuối bài đăng mạng xã hội không phải là công khai rõ ràng.
Video thì nói và hiện chữ. Nói bằng lời ở đầu video, đồng thời để dòng chữ trên hình đủ lâu để đọc. Người xem có thể tắt tiếng hoặc tua qua đoạn mở đầu.
Nói rõ hãng can thiệp đến đâu. Ngoài việc có tài trợ hay không, người đọc muốn biết hãng có xem trước bài, có gợi ý ý chính, có được quyền sửa không. Một câu ngắn như "hãng xem trước để kiểm thông số, không sửa phần đánh giá" trả lời đúng điều họ thắc mắc mà không làm bài nặng nề.
Mỗi bài một lần. Không dựa vào một trang "giới thiệu về tôi" để công khai chung cho mọi bài. Người đọc đến từ công cụ tìm kiếm thẳng vào bài cụ thể và không xem trang đó.
Câu mẫu công khai
Các câu dưới đây có thể sửa theo hoàn cảnh. Chúng ngắn, rõ, và tách sự thật về tài trợ khỏi đánh giá:
- "Sản phẩm trong bài do hãng gửi tặng. Hãng không xem trước và không yêu cầu nội dung bài."
- "Đây là bài có tài trợ: hãng trả phí cho bài viết. Nội dung đánh giá là trải nghiệm thật sau ba tuần sử dụng."
- "Bài có đường liên kết tiếp thị. Nếu bạn mua qua liên kết, người viết nhận một khoản hoa hồng nhỏ, giá bạn trả không đổi."
- "Máy được hãng cho mượn trong hai tuần và đã gửi trả sau khi thử."
- "Người viết được mời dự buổi ra mắt sản phẩm, chi phí đi lại do hãng trả."
Câu "nội dung là ý kiến cá nhân, trung thực" chỉ có giá trị khi đi kèm thông tin cụ thể về quan hệ vật chất; tự nó không phải là công khai. Nếu hãng có xem trước hoặc yêu cầu điều gì về nội dung, phải nói rõ điều đó, vì người đọc cần biết bài có bị chỉnh theo ý hãng không.
Tiếp thị liên kết: điểm riêng cần lưu ý
Tiếp thị liên kết khác hàng tặng ở chỗ lợi ích đến sau, và nó phụ thuộc vào việc người đọc có mua hay không. Điều đó tạo ra một sức kéo khó thấy: sản phẩm nào có hoa hồng cao hơn, hoặc nền tảng nào trả nhiều hơn, dễ được nhắc nhiều hơn và được đặt ở chỗ dễ bấm hơn. Người viết không cần cố ý thì sức kéo đó vẫn có.
Vài nguyên tắc giúp giữ cân bằng. Chọn sản phẩm để đánh giá trước, rồi mới xem có liên kết hay không, chứ không đi tìm sản phẩm có hoa hồng để viết. Nếu lựa chọn bạn khuyên tốt nhất cho một nhóm người đọc không có liên kết tiếp thị, vẫn nêu nó đầy đủ như những lựa chọn khác. Không viết kiểu thúc ép như "chỉ còn hôm nay" khi bạn không biết chắc điều đó, vì đó là đẩy người đọc mua để bạn nhận hoa hồng.
Kiểm câu "giá bạn trả không đổi" trước khi viết: phần lớn chương trình liên kết vận hành như vậy, nhưng điều khoản do từng chương trình quy định. Nếu bạn không chắc, bỏ câu đó và chỉ công khai việc bạn nhận hoa hồng. Câu công khai về liên kết nên đặt cả ở đầu bài và ở gần chỗ đặt liên kết, vì người đọc có thể nhảy thẳng xuống phần mua.
Đọc kỹ thoả thuận trước khi nhận tài trợ
Thoả thuận viết, kể cả chỉ qua tin nhắn, nên được đọc theo thứ tự các câu hỏi sau:
- Hãng có quyền duyệt nội dung không, và duyệt phần nào: chỉ thông số kỹ thuật hay cả phần đánh giá?
- Có điều khoản buộc nêu một số ý cụ thể, hay cấm nêu một số điều không?
- Thời hạn đăng bài có đủ để dùng thử đúng mức không?
- Nếu đánh giá không tích cực, bạn có quyền đăng không, hay phải trả lại hàng, trả lại tiền?
- Bài được giữ trên trang của bạn bao lâu, hãng có quyền dùng lại nội dung không?
- Ai chịu trách nhiệm nếu thông tin hãng cung cấp về sản phẩm là sai?
Nếu thoả thuận cho hãng quyền duyệt cả phần đánh giá hoặc cấm nêu điểm trừ, bài đó về bản chất là quảng cáo. Bạn có thể nhận, nhưng phải gọi đúng tên, và không nên trình bày như bài đánh giá độc lập. Có thể nhờ trợ lý AI liệt kê các điều khoản ảnh hưởng đến tính độc lập, sau khi đã xoá tên các bên và giá trị hợp đồng; AI không thay cho ý kiến pháp lý.
Khung pháp lý ở mức nguyên tắc
Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 nhấn mạnh quyền được cung cấp thông tin trung thực và cấm các hành vi lừa dối, gây nhầm lẫn người tiêu dùng. Luật Quảng cáo và các văn bản sửa đổi gần đây đặt thêm trách nhiệm cho người trực tiếp giới thiệu sản phẩm trên mạng, trong đó có yêu cầu về việc cho người xem nhận biết đó là nội dung quảng cáo và trách nhiệm với thông tin mình đưa ra. Mức độ cụ thể, cách thể hiện bắt buộc và chế tài thì bạn cần đọc văn bản hiện hành, vì phần này thay đổi nhanh.
Một số nhóm hàng có quy định quảng cáo riêng chặt hơn, như thực phẩm bảo vệ sức khoẻ, mỹ phẩm, thuốc, sữa cho trẻ nhỏ. Với các nhóm này, bài có tài trợ phải đặc biệt cẩn thận với mọi câu về công dụng; tốt nhất chỉ mô tả trải nghiệm cảm quan, không viết lại lời hứa công dụng của nhà sản xuất.
Các nền tảng mạng xã hội và sàn thương mại điện tử cũng có chính sách riêng về nội dung có tài trợ, thường kèm công cụ gắn nhãn. Chính sách đó đổi thường xuyên; trước mỗi đợt hợp tác, đọc lại bản hiện hành của nơi bạn đăng. Nếu một hợp đồng có giá trị lớn hoặc có điều khoản bạn không chắc, hỏi người có chuyên môn pháp lý; trang AI Cố Vấn có thể là điểm bắt đầu để bạn hình dung câu hỏi cần hỏi.
Câu hỏi thường gặp
Chỉ nhận hàng tặng, không nhận tiền thì có cần công khai không?
Có. Hàng tặng là lợi ích vật chất, và tâm lý được tặng có thể ảnh hưởng đến cách bạn nhìn sản phẩm dù bạn không cố ý. Người đọc cần biết để tự cân nhắc. Câu công khai ngắn ở đầu bài là đủ.
Đã trả lại hàng mượn thì có cần ghi là hàng mượn không?
Nên ghi. Việc được dùng miễn phí trong thời gian thử vẫn là một quan hệ với hãng, và người đọc nên biết bạn không phải người bỏ tiền mua. Ghi thêm là đã trả giúp người đọc hiểu bạn không giữ lợi ích lâu dài từ bài.
Hãng yêu cầu không ghi chữ quảng cáo vì sợ người xem bỏ qua thì làm sao?
Đây là yêu cầu đi ngược tinh thần minh bạch và có thể trái quy định quảng cáo hiện hành. Bạn có thể giải thích rằng công khai là điều kiện để nhận hợp tác. Nếu hãng không đồng ý, từ chối là lựa chọn an toàn cho uy tín và cho cả pháp lý của bạn.
Bài cũ chưa công khai tài trợ thì giờ xử lý thế nào?
Thêm dòng công khai vào đầu các bài cũ, kèm ngày bổ sung. Không cần xin lỗi dài dòng, chỉ cần nói rõ quan hệ lúc viết bài. Làm sớm tốt hơn đợi người đọc phát hiện.
Mua hàng bằng mã giảm giá công khai mà ai cũng dùng được thì có phải công khai không?
Không cần, vì đó là điều kiện mua như mọi người khác. Chỉ cần công khai khi bạn được ưu đãi riêng mà người đọc bình thường không có, như mã giảm giá riêng cho người viết review hoặc giá ưu đãi đặc biệt từ hãng.
Được trả tiền thì có được viết điểm trừ không?
Được, nếu thoả thuận không cấm và bạn nên đàm phán điều này ngay từ đầu. Nhiều nhãn hàng hiểu rằng bài có điểm trừ thật thuyết phục hơn. Nếu thoả thuận cấm nêu điểm trừ, bài đó là quảng cáo và cần được gọi đúng tên.