Bấm vào tên người viết đánh giá là cách nhanh nhất để biết một lời khen có đáng tin hay không: tài khoản mới tạo, chỉ đánh giá đúng một cửa hàng, khen năm sao cho mọi thứ trong cùng một ngày, hay đánh giá những nơi cách nhau hàng trăm cây số trong vài giờ là các dấu hiệu bạn nên bớt tin. Ngược lại, một tài khoản có lịch sử dài, chấm đủ loại sao, viết có chi tiết là người mà bạn có thể tham khảo.
Bài này nói về phần thường bị bỏ qua khi đọc đánh giá: con người đứng sau lời đánh giá. Bạn sẽ biết xem gì ở hồ sơ trên sàn, trên bản đồ và trên mạng xã hội, cách kiểm cả một nhóm người viết, và những giới hạn để không nghi oan người mới dùng hay xâm phạm quyền riêng tư của người khác.
Vì sao hồ sơ người viết nói nhiều hơn nội dung đánh giá
Nội dung đánh giá là thứ người làm giả kiểm soát dễ nhất: họ có thể viết dài, viết có chi tiết, nhờ AI viết cho tự nhiên. Hồ sơ tài khoản thì khó dựng hơn nhiều, vì muốn có một lịch sử đánh giá trông như người thật cần nhiều tháng, nhiều đơn hàng, nhiều nơi đã ghé. Người làm đánh giá giả với số lượng lớn hiếm khi đầu tư được như vậy cho từng tài khoản.
Hồ sơ cũng cho bạn thấy thói quen chấm điểm của từng người. Có người chấm năm sao cho mọi thứ vì ngại làm mất lòng; có người khó tính, ba sao đã là khen. Biết thói quen đó, bạn đọc điểm sao của họ chính xác hơn. Một lời khen từ người hay chấm ba sao đáng giá hơn một lời khen từ người chấm năm sao cho tất cả.
Phần hồ sơ mà người mua xem được khác nhau theo nền tảng và thay đổi theo thời gian. Có sàn chỉ hiện biệt danh và ẩn lịch sử, có ứng dụng bản đồ cho xem toàn bộ đánh giá công khai của một người, có mạng xã hội chỉ cho xem trang cá nhân nếu người đó để chế độ công khai. Bạn làm được đến đâu thì làm đến đó, và dựa thêm vào các dấu hiệu khác khi hồ sơ bị ẩn.
Năm kiểu tài khoản nên bớt tin
Tài khoản mới, chỉ có một hai đánh giá. Tài khoản tạo vài ngày trước, chỉ có đúng một đánh giá cho chính cửa hàng bạn đang xem, ảnh đại diện trống, tên là chuỗi chữ số. Một tài khoản như vậy chưa chắc giả, nhưng không cho bạn căn cứ gì để tin.
Tài khoản chỉ đánh giá một nhóm cửa hàng. Lịch sử cho thấy người này đánh giá năm sao cho cùng bốn năm cửa hàng, lặp lại ở nhiều tài khoản khác. Đây thường là dấu vết của một nhóm tài khoản được dùng chung cho một nhóm khách hàng mua đánh giá.
Tài khoản khen mọi thứ trong thời gian ngắn. Trong một tuần, người này chấm năm sao cho mười lăm món hàng không liên quan, từ kem chống nắng đến lốp xe đạp, lời nào cũng ngắn và nhiệt tình. Người mua thật hiếm khi mua và dùng đủ nhiều thứ như vậy trong vài ngày.
Tài khoản đi khắp đất nước trong vài giờ. Trên ứng dụng bản đồ, đánh giá cho một quán ăn ở Hà Nội, một khách sạn ở Cà Mau và một tiệm sửa xe ở Lào Cai, tất cả trong cùng một buổi sáng. Người thật có thể đánh giá bù những nơi đã đi từ trước, nhưng nội dung khi đó thường có chi tiết hồi tưởng; đánh giá viết hàng loạt thì không.
Tài khoản có danh hiệu cao nhưng nội dung rỗng. Một số nền tảng trao danh hiệu cho người đóng góp nhiều. Danh hiệu này dựa trên số lượng, không dựa trên độ trung thực, nên có tài khoản leo hạng bằng cách đăng hàng trăm đánh giá ngắn. Bạn đọc nội dung, đừng chỉ nhìn huy hiệu.
Tài khoản thật nhưng trông đáng ngờ: đừng nghi oan
Nhiều người mua thật có hồ sơ rất mỏng: người lớn tuổi mới dùng điện thoại thông minh, người chỉ viết đánh giá khi gặp chuyện quá tốt hoặc quá tệ, người dùng tên giả và ảnh đại diện trống vì muốn giữ riêng tư. Một tài khoản mới với một đánh giá dài, có chi tiết cụ thể, có ảnh tự chụp vẫn là nguồn thông tin tốt, dù hồ sơ không có gì.
Cũng có những người hay đánh giá năm sao vì thói quen tốt bụng, không phải vì được trả tiền. Bạn phân biệt bằng nội dung: người tốt bụng vẫn kể được trải nghiệm riêng, còn tài khoản được thuê thì lời nào cũng giống lời nào. Và có người thực sự đi nhiều nơi vì công việc, như tài xế đường dài hay nhân viên kinh doanh vùng; lịch sử của họ dày đặc địa điểm nhưng mỗi đánh giá đều có chi tiết của nơi đó.
Nguyên tắc an toàn là: dùng hồ sơ để giảm mức tin, không dùng hồ sơ để kết tội. Hồ sơ mỏng khiến một lời khen bớt trọng lượng trong quyết định của bạn, nhưng không đủ để bạn nói công khai rằng người đó là tài khoản ảo.
Kiểm cả nhóm người viết thay vì từng người
Một tài khoản đáng ngờ chưa nói lên nhiều. Một nhóm tài khoản giống nhau mới cho thấy có chiến dịch. Cách kiểm nhóm như sau, mất khoảng mười phút, đáng làm với món hàng đắt hay dịch vụ quan trọng như khách sạn cho chuyến đi gia đình, trung tâm sửa chữa, phòng khám thẩm mỹ.
- Chọn năm đến tám đánh giá năm sao nhiệt tình nhất của trang.
- Bấm vào từng hồ sơ, ghi nhanh vào ghi chú điện thoại ba thông tin: tài khoản có từ bao giờ nếu xem được, có bao nhiêu đánh giá, các cửa hàng khác mà người này đã đánh giá.
- Tìm điểm chung: nhiều người cùng đánh giá một nhóm cửa hàng giống nhau, cùng đăng trong vài ngày, cùng kiểu đặt tên tài khoản, cùng kiểu ảnh đại diện.
- Nếu ba tài khoản trở lên có chung một nhóm cửa hàng không liên quan nhau, ví dụ cùng khen một tiệm làm móng ở Đà Nẵng, một shop đồ chơi trên sàn và một phòng tập ở Cần Thơ, đó là dấu hiệu mạnh của một mạng lưới đánh giá thuê.
- Đối chiếu với đánh giá thấp: người chê có hồ sơ thật, đa dạng, còn người khen có hồ sơ đồng loạt mỏng là tình huống rõ ràng nhất.
Khi ghi chép, bạn chỉ cần ghi biệt danh và nhận xét của mình, không chụp lưu trang cá nhân của người khác nếu không có lý do chính đáng như chuẩn bị báo cáo cho nền tảng.
Đọc thói quen chấm điểm để hiểu đúng một lời khen
Ngoài việc đoán tài khoản thật hay giả, hồ sơ người viết còn giúp bạn hiểu đúng thang điểm của từng người. Mỗi người chấm theo một thước riêng. Có người coi năm sao là "không có gì để chê", có người coi năm sao là "tốt hơn hẳn mong đợi", có người chỉ dùng hai mức là năm sao khi hài lòng và một sao khi bực.
Khi xem lịch sử của một người, bạn để ý tỉ lệ các mức sao họ hay dùng. Người có lịch sử chấm đều ba bốn sao, thỉnh thoảng mới cho năm sao, là người khó tính; một lời khen năm sao từ họ có trọng lượng lớn. Người chấm năm sao cho gần như mọi thứ thì lời khen của họ chỉ cho biết món hàng không có lỗi lớn. Người chỉ toàn một sao thì có thể là người khó chiều, có thể là người hay viết khi giận; đọc nội dung để biết họ giận vì món hàng hay vì chuyện ngoài lề như giao hàng trễ.
Ví dụ giả định: hai đánh giá năm sao cho cùng một quán bún ở Huế. Người thứ nhất có hơn trăm đánh giá, phần lớn ba bốn sao, hay chê nước dùng quá ngọt ở các quán khác. Người thứ hai có ba đánh giá, đều năm sao không lời. Cùng là năm sao, nhưng chỉ đánh giá thứ nhất cho bạn biết điều gì đó về quán.
Xem gì ở hồ sơ trên từng loại nền tảng
Mỗi loại nền tảng cho xem một phần khác nhau. Bảng dưới mô tả theo loại, không theo tên hãng, vì giao diện và chính sách thay đổi thường xuyên; bạn kiểm trong phiên bản hiện hành.
| Loại nền tảng | Thường xem được | Dấu hiệu đáng chú ý |
|---|---|---|
| Sàn thương mại điện tử | Biệt danh, đôi khi cấp thành viên, phân loại hàng đã mua | Phân loại hàng không khớp với lời đánh giá, nhiều tài khoản tên dạng chữ số |
| Ứng dụng bản đồ, địa điểm | Danh sách đánh giá công khai, ảnh đã đăng, đôi khi danh hiệu | Đánh giá rải khắp nơi trong thời gian ngắn, toàn năm sao không lời |
| Trang đặt phòng, đặt dịch vụ | Quốc gia, loại chuyến đi, số đánh giá đã viết | Loại chuyến đi không khớp nội dung, nhiều đánh giá đầu tiên trong đời |
| Mạng xã hội | Trang cá nhân nếu để công khai, nhóm tham gia | Trang lập gần đây, ít bạn bè, chỉ chia sẻ bài bán hàng |
Với trang đặt phòng, nhiều nơi chỉ cho người đã lưu trú viết đánh giá, nên đánh giá ở đó thường khó giả hơn ở ứng dụng bản đồ. Điều này không có nghĩa là không có đánh giá giả, chỉ là kiểu giả khác: chủ cơ sở xin khách quen hoặc người nhà đặt phòng rồi viết.
Giữ chừng mực: quyền riêng tư của người viết đánh giá
Kiểm hồ sơ người viết là đọc thông tin họ đã công khai, nhằm quyết định cho chính bạn. Nó không bao gồm việc nhắn tin chất vấn họ, đăng ảnh chụp hồ sơ của họ lên nhóm để bàn tán, hay tìm thêm thông tin cá nhân ngoài nền tảng. Những việc đó có thể làm tổn hại một người thật bị nghi oan và có thể vi phạm quy định về bảo vệ dữ liệu cá nhân.
Nếu bạn tin rằng có một mạng lưới tài khoản đánh giá giả, kênh phù hợp là chức năng báo cáo của nền tảng. Mô tả ngắn điều bạn thấy, ví dụ "năm tài khoản cùng đánh giá năm sao cho cùng bốn cửa hàng trong hai ngày", đủ để bộ phận kiểm duyệt có điểm bắt đầu.
Nếu bạn nhờ chatbot AI đọc giúp danh sách đánh giá, hãy bỏ tên người viết trước khi dán vào; với mục đích nhận ra kiểu chấm điểm và kiểu viết, AI không cần biết ai là ai. Bài về cách dùng AI soát một trang đánh giá trong cùng danh mục có hướng dẫn chi tiết hơn.
Câu hỏi thường gặp
Tài khoản có huy hiệu người đóng góp cấp cao thì đánh giá có đáng tin hơn không?
Huy hiệu thường dựa vào số lượng đóng góp, không dựa vào độ chính xác. Người có huy hiệu cao đa phần là người dùng tích cực thật, nhưng cũng có tài khoản leo hạng bằng hàng loạt đánh giá ngắn. Bạn vẫn nên đọc nội dung và xem thói quen chấm điểm.
Không xem được lịch sử của người đánh giá trên sàn thì làm sao?
Bạn dựa vào các dấu hiệu khác: nội dung có chi tiết riêng không, phân loại hàng đã mua có khớp với lời đánh giá không, ngày đăng có dồn cục không, ảnh có phải do người mua chụp không. Khi hồ sơ bị ẩn, đánh giá thấp và ảnh khách tự chụp càng quan trọng.
Một người đánh giá nhiều cửa hàng ở nhiều tỉnh trong một ngày có phải tài khoản giả?
Chưa chắc. Có người dồn đánh giá những nơi đã đi trong chuyến du lịch, có người làm nghề phải đi nhiều. Nếu mỗi đánh giá có chi tiết riêng của từng nơi thì đó nhiều khả năng là người thật; nếu toàn năm sao không lời hoặc lời chung chung thì đáng ngờ hơn.
Có nên nhắn tin hỏi thẳng người viết đánh giá xem họ có được trả tiền không?
Không nên. Người được trả tiền sẽ không thừa nhận, còn người thật có thể thấy bị làm phiền. Nếu bạn có câu hỏi về món hàng, hãy hỏi trong phần hỏi đáp công khai của trang, nơi người mua khác cũng đọc được câu trả lời.
Thấy nhiều tài khoản cùng khen một nhóm cửa hàng thì báo cho ai?
Bạn dùng chức năng báo cáo đánh giá hoặc báo cáo cửa hàng của nền tảng, mô tả ngắn gọn điểm chung bạn thấy. Không cần đăng công khai danh sách tài khoản lên mạng xã hội, vì vừa không giúp nền tảng xử lý nhanh hơn vừa có thể oan cho người thật.
Tài khoản của mình chỉ chấm năm sao vì ngại, có bị coi là đánh giá giả không?
Đánh giá giả là đánh giá không phản ánh trải nghiệm thật. Nếu bạn hài lòng thật thì năm sao là đúng. Tuy vậy, viết thêm vài chi tiết cụ thể và chấm thấp hơn khi chưa ưng sẽ giúp người mua sau nhiều hơn, và giúp đánh giá của bạn có trọng lượng hơn.